Rosa gorria Eus­kal Herrian

«Par­la­men­ta­ris­moa­ren legez­ko­ta­sun bur­ge­sa­ren ere­mua ez da kla­se kapi­ta­lis­ta­ren­tza­ko men­pe­ratze ere­mu bat soi­lik, borro­ka-ere­mu bat bai­zik, eta horren gai­nean, pro­le­tal­goen eta bur­ge­sia­ren arte­ko anta­go­nis­moak estro­pe­zu egi­ten dira.
Bai­na bur­ge­sia­ra­ko legez­ko hurren­ke­ra­ren ara­be­ra, indar­ke­ria­ri buruz­ko adie­raz­pe­na bes­te­rik ez da, pro­le­tal­go­ra­ko borro­ka par­la­men­ta­rioa ezin da izan bote­re­ra bere bio­len­tzia pro­pioa era­ma­te­ko joe­ra. Gure legez­ko jar­due­ra­ren eta lege­bil­tza­rra­ren atzean lan­gi­le-kla­sea­ren indar­ke­ria ez bada­go, une ego­kian eki­te­ko prest, sozial­de­mo­kra­zia­ren ekin­tza par­la­men­ta­rioa den­bo­ra-pasa bihur­tu da, apar bate­kin ura ate­ratzea­ren modu­koa. Errea­lis­moa mai­te dute­nek, sozial­de­mo­kra­zia­ren jar­due­ra “posi­ti­botzat” jotzen dute, eta horrek, lan­gi­le-borro­ka­ren beha­rra­ren eta indar­ke­ria­ren era­bil­ga­rri­ta­su­na­ren aur­ka­ko argu­dio gisa, ez du naba­ritzen arra­kas­ta horiek, izan ere, bio­len­tzia­ren efek­tu iku­se­zin eta laten­tea­ren pro­duk­tu gisa baka­rrik har dai­tez­kee­la.»

Rosa Luxem­burg: «Bes­te behin, Bel­gi­ka­ko espe­ri­men­tua», Masa-gre­ba­ri buruz­ko ezta­bai­da, PyP, 62. zk., Kar­ta­gai­na, Argen­ti­na 1975, 110 or.

1.

1936ko uztai­lean espai­niar esta­tuan nazioar­te­ko faxis­moa altxa­tu eta gutxi­ra, guda­ri komu­nis­ten batai­loa sor­tu zen, Rosa Luxem­burg guda­ri komu­nis­ten batai­loa, Iru­nen estra­te­gi­koa gal­du ondo­ren etsi­pe­na­ren aur­ka egi­ten zue­na. Lehen eus­kal komu­nis­tek Colum­na Thäl­mann sor­tu zuten, 1933an atxi­lo­tu­ta­ko Ale­man Alder­di Komu­nis­ta­ko kidea­ren ome­nez, tor­tu­ra­tu eta orduan kar­tze­lan sar­tu zuten, bai­na 1944an hil zuten. Karl Liebk­necht batai­loia ere sor­tu zuten, Rosa­re­kin hil­da­ko iraul­tzai­lea­ren ome­nez. Era­ba­ki poli­ti­ko eta mili­ta­rrek, bai pro­le­tal­goan eta eus­kal neka­za­ritzan sus­trai­tu­ta­ko kon­tzien­tzia komu­nis­ta eta nazioar­te­koa ere era­kus­ten dute, eta aldi berean, bere herria­ren esku­bi­de nazio­na­le­kin duen fun­tsez­ko harre­ma­na.

Rosa Luxem­burg batai­loia ehun­da­ka bolun­ta­rioe­kin sor­tu zen, eta oso ondo eza­gutzen zituz­ten beren gain har­tzen zituz­ten arris­kuak, faxis­moa­ren eta aska­ta­su­na­ren arte­ko aldeak bur­ge­sia­ren onu­ra­ra­ko era­ba­te­koa baitzen. Batai­loia eza­gu­na da bere herois­moa­ga­tik eta bere 1400 bolun­ta­rioen artean bere baja-kopu­ru han­dia­ga­tik: gure datuen ara­be­ra, Artxan­da­ko infer­nu­tik ate­ra zen azke­na izan zen. Gu daki­gu­ne­tik, eta erro­rea iza­te­ko auke­ra onar­tuz, ziur gau­de 1919. urte hasie­ran Ber­li­nen hil­da­ko mili­tan­tea­ren ize­na­re­kin bata­sun mili­tar baka­rra izan­go zela, sozial­de­mo­kra­zia­ren agin­du­pean eta 1923an nazis­moan inte­gra­tu­ko zire­nak.

Nazioar­te komu­nis­ta­ri atxi­ki­ta­ko eus­kal komu­nis­moa­ren dizi­pli­na, kohe­ren­tzia eta mora­la ain­tza­tetsia zen, tal­de trots­kis­ta txi­kiek ain­tza­tetsia, eta, hala ere, nazio- aska­ta­su­na­ren alde borro­katzen zen tal­de trots­kis­ta txi­kia­ri esker. Hala ere, Sobie­tar horiek SES­Ben egi­ten zituz­ten gero eta gehia­go jazar­tzen ziren, eta 1937ko maiatzaz geroz­tik, berriz, Kata­lu­nian, Poum eta bes­te korron­te batzuen aur­ka egin­go luke­te. Era berean, anar­kis­tek, komu­nis­te­kin izan­da­ko lis­kar his­to­ri­koen jaki­tun ere bazi­ren, elka­rren­ga­na­ko kon­fian­tza izan zuten inba­sio faxis­ta­ren aur­ka­ko borro­kan. 1936ko uda­ra­ko eza­gu­na zen 1925etik Nazioar­te­ko Komu­nis­tak polo­niar iraul­tzai­lea­ren «exko­mu­nioa», iku­si­ko dugu­nez.

Orduan, geu­re burua­ri gal­detzen dio­gu: zer iku­si zuten sozia­lis­moa­ren eta eus­kal aska­ta­su­na­ren defen­tsan hil eta hil­tzen zituz­ten dizi­pli­na­tu komu­nis­tek, III. Inter­na­zio­na­la gaitzes­ten zuen mili­tan­te batean, gai­ne­ra, zapal­du­ta­ko nazioen inde­pen­den­tzia asko­zaz ere erla­ti­bi­zatzen zue­na? Haren, hari buruz eta haren aur­ka ze idaz­ki ira­ku­rri zeza­ke­ten, kon­tuan izan­da 1920ko hamar­ka­da­ren biga­rren erdian SESBn erre­ti­ra­tuak izan zire­la, eta Ale­ma­nia­ko iraul­tza­ren odol-zapal­ke­tak zail­du egin zue­la bere ideiak zabal­tzea? Eus­ka­di­ko Alder­di Komu­nis­ta­ren his­to­ria­re­kin zeri­ku­sia duen guz­tia hiru gil­tza­rra­po­tan dago: fran­kis­mo-garai­ko erre­pre­sioa­re­na eta bur­ge­sia­ren fal­tsu­ke­riak, hemen EAJ­ren intere­sa honen ideo­lo­gia­koak ez ziren batai­loien pape­ra isi­la­raz­ten; Espai­nia­ko Alder­di Komu­nis­ta­ren pur­gak «debi­de­ra­ke­ta nazionalista»ren kon­tra eta borro­ka oroi­me­na eztal­tzea­ren euro­ko­mu­nis­mo obse­sio­na­tu baten­gai­tik inpo­sa­tu­ta­ko amne­sia; Rosa Luxem­burg batai­loia­re­kin lau­ga­rren bat gehi­tu behar da; bere ize­na­ren sin­bo­lo­gia. Due­la oso gutxi hasi da bere isto­rio heroi­koa eta harri­ga­rria azter­tzen.

Bere jato­rri­tik, komu­nis­tek ber­ta­ko bur­ge­sia­ren aur­ka borro­katzen zuten, bai­ta «arma­da inpe­ria­lis­ta espai­nia­rra­ren» eus­kal lurral­dean pre­sen­tzia­ren aur­ka ere. Lehen inde­pen­den­tis­mo sozia­lis­ta prak­ti­koa eus­kal komu­nis­moa­re­na izan zen. Nahiz eta 1935ko Nazioar­te­ko Komu­nis­ta­ren VII. Bil­tza­rrean Fren­te Popu­la­rra­ren ildoa inpo­sa­tu bazen ere, bere men­pean gera­tuz bur­ge­sia nazio­nal-demo­kra­ti­koa­re­kin akor­da­tu­ta­ko poli­ti­ka iraul­tzai­leak, indar anti­fa­xis­tak bate­ratze­ko, horrek ez zuen era­gotzi komu­nis­tek eus­kal his­to­ria nazio­na­la berres­ku­ratzea bere bene­taz­ko edukian,burgesiagaitik zapal­dua izan zen herri lan­gi­lea­re­na, bur­ge­sia horren korron­te auto­no­mis­ta poli­ti­koan eta atze­ra­koia sozia­lean, azken momen­tu­rar­te faxis­moa­ren kon­tra egin gabe:autonomismo erreak­zio­na­ria­ren sek­to­reak, EAJ­ko sek­to­reak ihes egin edo faxis­moa­re­kin bat egin zuten. Eta II. Erre­pu­bli­ka babes­tu zute­nek, eus­kal aska­ta­su­nak defen­da­tu zituz­te­nek, beran­du egin zuten, beren herri-oina­rriek pre­sio­na­tu­ta, eus­kal kapi­ta­lis­moa­ren balia­bi­de indus­trial han­diak mobi­li­za­tu gabe.

1936 – 1944, urte arte­ko gerra, azke­nean, Eus­kal Herrian sol­da­du nazi-faxis­tek amo­re eman zuten, eta atze­rri­ko inba­sio-gerra ere izan zen, bai­ta gerra sozia­la ere, eus­kal herria­ren bai­tan kla­se-gerra bat. Ezin dugu, orain, nazio mai­la­ko kla­seen borro­ka­ren eta nazi-faxis­moa eta fran­kis­moa­ren borro­ka­ren arte­ko dia­lek­ti­ka hori gara­tu, izan ere, kri­sian dagoen kapi­ta­la­ren arma era­ba­ki­ga­rriak izan ziren, bai­na jarraitzen due­na uler­tze­ko oina­rria da. Izan ere, komu­nis­tek lan­gi­le nazioa alda­rri­ka­tu zuten, sin­bo­loz bete­ta­ko ize­nak ema­nez bi batai­loiei biren: Rebe­lión de la Sal eta Ger­ni­ka­ko Arbo­la.

Rebe­lión de la Sal1 dei­tu­ri­ko batai­loiak herri matxi­na­da­ren oho­rea egi­ten zuen, 1631tik 1634n leher­tu arte auto­an­to­la­tu zen herri matxi­na­da, Foru Sis­te­man oina­rriz­ko esku­bi­de sozia­lak murriz­tu nahiean zebi­len espai­nia­ren aur­ka, bes­teak bes­te, pre­zio esku­ra­ga­rrie­tan pre­zio esku­ra­ga­rriak kon­tro­latzea, sal­neu­rri mer­keak kon­tro­latzea. Gatza­ren pre­zioa han­ditzea zen bizi-bal­din­tzak oke­rra­gotzea eta Foru Sis­te­ma larri­ki ixtea; hel­bu­ru nagu­sia, hain zuzen, esta­tu­ko mer­ka­tuan inte­gratze­ko irri­ki­tan dagoen bur­ge­sia komer­tzia­lak nahi iza­tea: matxi­na­da, bur­di­no­le­tan ustia­tu­ta­ko lan­gi­le­ria zan­pa­tua izan zen, sei per­tso­na exeku­ta­tuz.

Ger­ni­ka­ko Arbo­la ize­ne­ko batai­loiak foru-sis­te­ma­ko legeak ezta­bai­datzen eta onar­tzen zituen herrie­ta­ko eza­gu­ne­na zen. Nahiz eta aldi his­to­ri­ko bakoitzean kla­se nagu­si bat agin­tzen zuen eta herri lan­gi­lea baz­ter­tua zen era­ba­ki-har­tzean, hala ere, baze­kien Foru Sis­te­ma, Esta­tu espai­nia­rre­ko orde­na agin­duz­koa baino hobea zela, eta, bere bizitza­re­kin Esta­tua­ren nagu­si­ta­sun eko­no­mi­ko eta mili­tar gel­die­zi­na kon­pen­tsa­tu ahal izan zuen bitar­tean defen­da­tu zuen. 1876an Eus­kal Herri­ko penin­tsu­la­ko zonal­dea inba­di­tu­ta, oku­patzai­leak erre­sis­ten­tzia baketsu ire­ki eta lur­pe­ra­tua bate­kin topo egin zuen, eta Espai­nia­ko sis­te­ma buro­kra­ti­ko­ra ego­ki­tu ezi­nez­ko foru-admi­nis­tra­zio bate­kin. Funts eko­no­mi­koak eta gizar­te-bake sozia­la­ren beha­rrez, Cáno­vas eus­kal bur­ge­sia­re­kin Kon­tzer­tu Eko­no­mi­koak nego­zia­tu zituen, hau da, Foru Admi­nis­tra­zioak ber­ta­ko bur­ge­sia­ren mese­de­tan jarraitzea,baina honek Esta­tu Espai­nia­rra­ri kupo bat ordain­tzea, edo hobe­to esan­da, «guda erre­pa­ra­zioa» Max Weber2 sozio­lo­go bur­ge­sak Eus­kal Herri­ra 1898an egin­da­ko bidaian egin­da­ko defi­ni­zio balio­du­na­ren ara­be­ra.

Bur­ge­siar kam­ba­latxe horiek alde bate­ra utzi­ta, herri lan­gi­leak Ger­ni­ka­ko balio sin­bo­li­koa defen­datzen jarrai­tu zuen, herri horrek kla­se zapal­dua ordez­katzen du, bes­teak bes­te, onda­sun komu­na­lak, ustia­tu­ta­ko kla­seen his­to­ria sozia­la alde bate­ra utzita,eskolen his­to­ria sozia­la­ren bidez, herri-onda­su­nak legi­ti­matzen zitue­na, hiz­kun­tza eta kul­tu­ra, legi­ti­matzen zitue­na, e.a,. Komu­nis­ten kohe­ren­tzia 1934ko matxi­na­da eta Ger­ni­ka batai­loi his­to­ri­koak izen­datzea ezez­tae­zi­na da bere­ga­na­tu eta berri­tu zuen 1936 – 1937 bes­te his­to­ria nazio­nal bat bur­ge­sia­ren aur­ka­ko bai hemen­go ber­tsioan bai espai­nia­rrean, Ger­ni­ka­ko bon­bar­da­ke­ta azal­tzen da, his­to­rio­gra­fia kapi­ta­lis­tak eus­kal herri-kul­tu­ran izan zuen balioa­ri buruz­ko kapi­ta­lis­ta­ren era­so­rik ez zegoe­nean. Ez al zuten Marx eta Engels ber­di­na egin, kolo­nia­len ustia­pen kolo­nia­la­ren aur­ka herrien borro­kak bul­tza­tuz, bere balia­bi­deak, kul­tu­ra eta onda­sun komu­nak arin­tzen zitue­la­ko?

Era berean, 1937ko maiatze­tik Espai­nia­ko PC-an Espai­nia­ko nazio­na­lis­moa bere erre­pu­bli­ka­noan inpo­sa­tu ondo­ren, «Des­bi­de­ratze nazio­na­lis­ta» araz­ke­ta eta pur­ga bat martxan jarri iza­na azal­tzen du, bere herrien inde­pen­den­tzia defen­datzen zute­na3. Gai­ne­ra, esta­li­nis­moak bes­te argu­dio bat ema­ten zuen araz­te­gie­ta­ra­ko eta pur­ge­ta­ra­ko: Mar­xen ideiak komu­na­la­ren balioa­ri buruz, pro­duk­zio komu­na­len erak, e.a, ez ziren garran­tzitsuak, ezin­bes­te­koa zela­ko mun­du mai­la­ko iraul­tzak nahi­taez egin behar zue­la III. Inter­na­zio­na­la­ren eta­pa-ere­dua. Eus­kal Herrian urte haie­tan orain­dik ere lurral­de his­to­ri­ko eta aldun­die­ta­ko, uda­le­ta­ko, kon­tze­jue­ta­ko, kua­dri­le­ta­ko, e.a.ko lurral­de publi­ko zaba­lak zeu­de­la ger­tatzen zen; garai har­tan, Fran­tziar Esta­tu­ko eta Espai­nia­ko esta­tu­ko bur­ge­siak guti­ziaz nahi zituz­ten arren, herri erre­siz­ten­tziak beren espo­li­azioa eta pri­ba­ti­za­zioa gala­raz­te­ko, hain­bat ekin­tza egin zituz­ten, etsi­pe­nez­ko defen­t­sa-gerrak bar­ne.

Ziur aski esan behar dugu, eus­kal komu­nis­tek his­to­ria hori eza­gutzen zute­la eta herri- lurren berres­ku­ra­pe­na defen­datzen zute­la. Ziur aski ezin dugu esan, Rosa Luxem­bur­gok idatzi­ta­ko, par­ti­ku­la­rra­ri buruz kapi­tu­lu luzeak eta doku­men­ta­tuak 1912ko aben­duan La acu­mu­la­cion del capi­tal obran kon­tatzen zue­na eza­gutzen zituz­te­nik, hain zuzen ere, XXVII. kapi­tu­lu­tik hasi eta bukae­ra arte, ber­ta­ko jabetza- for­men pila­ke­ta, inba­sio okzi­dan­te­len aurrean herrien erre­siz­ten­tzia, e.a zehatz-mehatz azter­tu zituen. Herri lurren sakeoi buruz, herri onda­sun, eta horre­taz biziu ziren herriei buruz hain­bat horrial­de idatzi­ta utzi zituen, Ame­ri­ka4 popu­latzen zute­na adi­bi­dez, bai­na ere ika­si zuen Arge­lia­ko inba­sio fran­tzia­rra non segu­ras­ki eus­kal sol­da­duek par­te har­tu zuten inpe­ria­lis­mo fran­tse­sa­ren esa­ne­ta­ra. Bere ideiak Eus­kal Herria­ri apli­ka dakiz­kio­ke espa­zio- eta den­bo­ra-tar­teak gain­di­tuz: agian posi­ble izan zen ideia horiek hala moduz eus­kal komu­nis­tei iris­tea.

Ez dugu inoiz zehatz-mehatz jakin­go, izan ere, Rosa Luxem­bur­gen pra­xiak zen­tsu­ra zorrotza jasan zuelako,eta lehe­nen­go sozial­de­mo­kra­zia­gai­tik eta gero eskuin ale­ma­nia­rra­gai­tik ezku­ta­tua izan zela­ko; urte gutxi geroa­go esta­li­nis­moa­gai­tik eta azke­nik, eskui­nak eta erre­for­mis­moak mani­pu­la­tua, Leni­nen eta Sta­li­nen aur­ka adi­bi­de gisa. 1905eko iraul­tza­ren aurre­tik ere, bere ideiak jada iso­la­tuak iza­ten hasi ziren sozial­de­mo­kra­zia­ren barruan, eta bera hasie­ran txau­vi­nis­ta ger­ma­nia­rren gaitzes­pen baten hel­bu­ru zen, nahiz eta gero eta han­dia­goa izan bere iden­ti­ta­te polo­nia­rra­ren aur­ka. Gero eta nabar­me­na­goa izan zen bere alder­di polo­nia­rrean bere idatziak argi­ta­ra­tu behar izan zituen, Ale­ma­nian aur­kitzen zituen zail­ta­sun «tek­ni­koen» aurrean.

2.

Buro­kra­zia sozial­de­mo­kra­tak ez zuen orain­dik par­ti­dua kon­tro­latzen, Rosa bere ekar­pen teo­ri­koen­ga­tik eza­gu­na iza­ten hasi zenean, batez ere, bi gai era­ba­ki­ga­rri­tan: 1896an nazio-auzia eta 1899an Berns­tein-en erre­for­mis­moa­ren kri­ti­ka erra­di­ka­la.

Lehe­nen­goa­ren buruz, Rosak uste zuen XIX. men­dea­ren bukae­ra­ko tes­tuin­gu­rua alda­tu egin zela Mar­xek eta Engel­sek defen­da­tu­ta­koa­ren aurrean Polo­nia­ren inde­pen­den­tzia defen­datzen zute­ne­koa. Rosa­ren ustez, gara­pen kapi­ta­lis­tak, «zaris­ta» inpe­rio­ko indus­tria indar­tsue­na egin zuen Polo­nia, elka­rre­ki­ko men­de­ko­ta­su­na sor­tuz Polo­nia­ko bur­ge­sia­ren eta Erru­sia­ren artean mer­ka­tu uni­ta­tea­ren oina­rrian, eta horre­gai­tik polo­niar eta erru­siar pro­le­tar­goan: kla­se borro­ka fase berri bat hasi zen, polo­niar inde­poen­den­tzia alda­rri­katzea pro­le­tar­goa­ren bata­sun estra­te­ji­koa apur­tzea bihur­tu zen, kapi­ta­lis­moa­ren alde hautsiz. Urteak aurre­ra joan aha­la, Rosak tesia luza­tu­ko luke mun­du mai­la­ko kla­seen borro­ka­ri.

Rosak ez zituen inolaz ere zapal­du­ta­ko herrien esku­bi­de nazio­na­lak ukatzen: ahun­tza­re­kin defen­datzen zituen, bai­na bere eta­pa his­to­ri­ko aurre­ra­koia gara­pen kapi­ta­lis­ta­re­kin amai­tu­ta zegoe­la uste zuen. Herrien esku­bi­deak sozia­lis­moa­ren aurre­ra­pe­ne­tan baka­rrik kon­pon zitez­keen, bal­din eta, Esta­tua eta kapi­ta­lis­moa diluitzen ziren bitar­tean, lan­gi­le-demo­kra­ziak erres­pe­ta­tu egi­ten bazi­tuen, eta horie­kin zapal­tzen ziren zapal­kun­tza guz­tiak. Ordu­ra arte, esta­tu zapal­tzai­lee­ta­ko eta zapal­du­ta­ko herrie­ta­ko lan­gi­le kla­seak bata­sun iraul­tzai­lean borro­ka­tu behar zuten kapi­ta­la­ren bata­sun kon­trai­raul­tzai­lea­ren aur­ka.

Ordu­ra­ko fro­ga­tu zuten zapal­kun­tza nazio­na­la indar sozia­lik kon­trae­san­ko­rre­na zela eta dela, kla­se borro­ka iraul­tza­ra edo kon­trai­raul­tza­ra joa­tea egin deza­ke, zein hel­bu­ru­re­kin mar­katzen diren eta zer estra­te­gia era­bil­tzen den oina­rri­tu­ta. Horren hari­ra, Eric Blanc5-en hitzek, 1898 – 1903 Polo­nia­ko Rosa Luxem­bur­go­ri buruz­ko iker­ke­ta luzean, bere ekin­tzek ondo­rio kon­trae­san­ko­rrak eta tra­gi­koak izan zituz­te­la dio. Harri­ga­rrie­na da, asma­tu eta onar­tu ondo­ren, kapi­ta­lis­moa­ren «arra­ba­len»6 arpi­latze inpe­ria­lis­tak haun­dia­go­tu egin­go zela, bes­te mar­xis­te­kin era­ba­te­ko koin­tzi­den­tzia izan arren, aska­ta­su­na­ren borro­kek garran­tzi eza azpi­ma­rratzen jarrai­tu zuen.

Oso ezta­bai­da­ga­rria da Rosak tin­ko eutsi zio­la inde­pen­den­tzia­ren esku­bi­dea­ri buruz, bai­na hemen ezin ditu­gu jarre­rak labur­bil­du. Labur esan­da, guk uste dugu ara­zoa mar­xis­ten dia­lek­ti­ka­ren uler­me­nean datza. Rosa­ren dia­lek­ti­ka­ri ape­nas erre­pa­ratzen ez dio­ten auto­re batzuek, Gre­gory A. Albo7 adi­bi­dez, bes­te askok, ordrea, bai egi­ten dute: María-José Aubet8, Lelio Bas­so, Oskar Negt9… bere ekar­pen han­diak uler­tze­ko meto­do dia­lek­ti­koa­ren nagu­si­ta­su­na alda­rri­ka­tu dute. Gero iku­si­ko dugu Rosa Luxem­bur­gek ondo men­de­ratzen zue­la poli­ti­ka­rien dia­lek­ti­ka, hala era­kutsi zuen erre­for­mis­moan eta demo­kra­zia sozia­lis­ta­ren defen­t­sa oro­ko­rrean; bai­na bes­te ara­zo batzue­tan ez zuen lor­tu, nazio­na­lean adi­bi­dez, era­kun­dea­ren teo­ria, El Capi­tal… II. libu­ru­ko eske­men ara­zoa.

Raya Duna­yevs­ka­ya10ek dio Rosak ez zue­la uler­tzen «his­to­ria­ren dia­lek­ti­ka», beraz, ez zue­la uler­tu auto­de­ter­mi­na­zio esku­bi­dea­ren ahal­men iraul­tzai­lea. D. Ben­said eta Samy Nair11-ek bere dia­lek­ti­ka hege­li­na­goa zela mar­xis­ta baino, anto­la­kun­tza iraul­tzai­lea­ren teo­rie­tan gabe­zia eta bere harre­man kon­ple­xuak lan­gi­le kla­sea­ren sen­tzi­bi­li­za­zioa­re­kin eta, horre­gai­tik, gizar­te-kapi­ta­la­ren alder­di guz­tie­tan «poli­ti­ka­ria­ren» edu­kia eta zere­gi­na. Michael Löwy12ek bere «opti­mis­mo deter­mi­nis­tan» anbi­guo­ta­su­na­ri buruz ere hitz egi­ten du. Rosak espetxean 1915ean idatzi­ta­ko Folle­to de Jun­tus ira­ku­rriz, bere­zi­ki VII. kapi­tu­lua, bere dia­lek­ti­ka­ren mugak ikus­ten ditu­gu.

Paul Mat­tik13 Leni­nen tesien alde ager­tzen da Rosa­re­kin esta­bai­dan erre­pro­duk­zioa­ren eta metatze kapi­ta­lis­ta­ren eske­mei buruz, eta paper era­ba­ki­ga­rria ekoiz­pe­nean eta ez zir­ku­la­zioan Rosak eus­ten zuen beza­la. Mat­tik, berriz, arra­zoiz esan du ez zela ez batak ez bes­tea ez zire­la sakon­ta­sun ertai­ne­ko batez bes­te­ko tasa­ren joe­raz­ko eror­tze legea­ren esa­nahia. Henryk Gross­mann14 jau­nak esa­ten du Rosa­ren «kon­pon­bi­dea» El Capi­tal de Marx libu­ru­ko II. libu­ruan ager­tzen diren eske­men erre­pro­duk­zioa teo­ri­koa­ren «meto­do ero­soa» dela, non Rosa bera sar­tu da eta ezin ate­ra dai­te­ke eta mar­xiar lana­ren zati horre­tan «hutsu­neak» dau­de­la fro­ga­rik gabe baiez­tatzea. Rosa Luxem­bur­gen antze­ko ideiei buruz­ko kri­ti­ka zabal­duz, adi­bi­dez Fritz Stern­berg, Gross­mann, «Pres­ta­kun­tza filo­so­fi­ko­rik» ez iza­tea lepo­ra­tu die. Urte batzuk geroa­go, Bera­men­di eta Fio­ra­ban­ti15 izan­go dira, Rosak kapi­ta­lis­moa­ren ikus­pe­gi ez linea­la, bai­zik eta uni­la­te­ra­la zeu­ka­la sos­ten­gatzen zuten.

Rosa­ren meto­doa­ren urri­ta­su­nei buruz­ko ezta­bai­da­re­kin jarrai­tuz, ugal­ke­ta-eske­mak azter­tzean, Louis Gillek zabal­du egi­ten du debi­li­ta­te hori II. Inter­na­zio­na­la­ren mar­xis­moa­ren oso­ta­su­na­ri, Mar­xen meto­do dia­lek­ti­koa; Grun­driss16-en ezin­bes­te­koen ondorioz,bere ikas­ke­ta­rik gabe ezin da kon­pre­ni­tu El Capi­tal meto­doa, 1939an publi­ka­tu ziren lehen aldiz, eta edi­zio oso labur batean II. GMren aba­ta­rren­gai­tik bida­lia, ondo­rioz, ez zen 1950eko hamar­ka­da­ra arte arre­taz azter­tu ahal izan zire­nean.

Ernest Man­del17 ez da Rosa­ren meto­doa­ren mugei buruz­ko ezta­bai­dan sar­tzen Mar­xen erre­pro­duk­zio eske­mei buruz, bai­zik eta, Grossmann‑i zer­bait zuzen­tzeaz gain, Rosak haus­nar­ke­ta teo­ri­ko iraul­tzai­lean aurre­ra pau­su bat ema­nez gero, argi eta gar­bi azal­du zuen, kri­si kapi­ta­lis­ta­ren teo­ria baino zer­bait gutxia­go ezta­bai­datzen. Hemen, kri­sial­dia­ren teo­ria mar­xis­ta era­ba­ki­ga­rrian, L. Gill jau­nak aitor­tzen du Rosa Luxem­burg, ugal­tze­ko eske­men kri­ti­kan oker baze­bi­len, Mar­xen teo­ria­re­kin bat egin zuen, eta esan zuen, bere alde­tik, bere defen­datzai­lea baino ez zela, sozia­lis­mo­ra pix­ka­na­ka alda­tuz, erre­for­ma baka­rrik alda dai­te­kee­la18.

Mar­xen eta Engels-en dia­lek­ti­kak kon­trae­san nazio­na­len bar­ne­ko, anto­la­ke­ta­ren eta berez­ko­ta­su­na­ren bar­neal­de­ko pro­ze­su batean, eta kapi­ta­lis­moa­ren «kolap­soa­ren» ondo­rioz, Rosa­ren dia­lek­ti­ka hege­lia­nak guz­tiz kon­ple­xua eta ia objek­ti­bis­ta eta deter­mi­nis­ta den mugi­men­du kon­ple­xu bat lotzen du, Idea­ren mol­da­ke­ta gogo­ra­raz­ten digu. Nor­man Gera­sek esa­ten du Rosa­ren lana «fata­lis­mo poli­ti­ko»19 modu­ko bat beza­la inter­pre­ta­tua izan dela, aza­la­ren ira­kur­ke­ta batek kapi­ta­lis­moa­ren «des­ka­la­bru saihes­te­zi­na­ren» sen­tsa­zioa ema­ten due­la­ko, bai­na desitxu­ratzea edo kari­ka­tu­ra batean datza­la. Michael Lowy20-ek, Rosa Luxem­bur­gen, pra­xia­ren filo­so­fia­ri buruz idatzi du, bes­te hitz batzue­kin baiez­ta­tu­ta, Raya Duna­yevs­ka­yak Rosa­ri buruz ziur­ta­tuz: «bere kasuan esan dai­te­ke, adi­me­na boron­da­tean bihur­tzen da, ekin­tzan bihur­tzen da»21.

3.

Esan deza­ke­gu Rosa­ren zail­ta­su­nak, era­bi­li­ta­ko meto­doa­ren muge­ta­tik eto­rriak, pra­xia­ren filo­so­fia­ren pape­ra­ri esker kon­pon­du zire­la borro­ka poli­ti­koan, erre­for­mis­moa­ren sala­ke­tan biga­rren ezta­bai­da dena, 1899koa, gian aipa­tu dugu­na. Egia esan, Berns­tei­nek ez zien ezer berri­rik gehi­tu aurre­ko erre­for­mei. Bere meri­tua, libu­ru bakar batean modu kohe­ren­tean sin­te­ti­za­tu iza­na da. Bo Gus­tafs­son Bo Gus­taf­so­nek aitor­tu due­nez, Rosa Luxem­bur­gek argi utzi zuen Berns­tei­nek ez zue­la inola­ko ideia berri­rik izan22, eta egi­leak dioe­nez, ez zue­la bere burua Lan­gen, eta, egi­leak dioen beza­la, ez zegoen iada Lan­gen eta bes­te nekan­tia­na­rrak, kate­draz­ko sozia­lis­tak, sozia­lis­ta erre­for­mis­tak sozial­de­mo­kra­zia bera­ren bar­nean ere… Berns­tei­nen dok­tri­na, Rosa Luxem­bur­go­ren uzte­tan «sis­te­ma posi­ble guz­tien zati­taz osa­tu­ta» zegoen23. Nes­tor Koha­nek adie­ra­zi due­nez, Berns­tei­nek mar­xis­ta dia­lek­ti­ka­ri egin­da­ko era­soa, Rosa24k eran­tzun zue­na, opo­si­zio erreak­zi­na­rioa­ren eta erre­for­mis­ta­ren par­te da, orain ere mar­xis­moa­ren aurrean.

Mat­tik arra­zoia du, Rosak erre­for­mis­moa­ri buruz egin­da­ko kri­ti­kak oso­ko bote­retsue­nak dire­la esa­ten due­nean, eta Lenin ere ez zela bere altue­ran egon. Nahiz eta biak II. Inter­na­zio­na­la­ren teo­rian hezi­tu­ta egon, Rosa izan zen Berns­tei­nen erre­for­mis­mo zahar­ki­tuaz eta batez ere Kautsky­ren anbi­guo­ta­su­naz jabe­tu zena, eta Leni­nek den­bo­ra gehia­go behar izan zuen. Duda­rik gabe, bere obra kla­si­koak dia­lek­ti­ka agi­la eta pene­tran­tea zeu­ka­na Refor­mis­mo o revo­lu­ción auke­ra eman zion, zalan­tza­rik gabe, Kautsky­ren deter­mi­nis­mo eko­no­mi­zis­ta­ren hon­doa inork baino lehen. Sozia­lis­moa­ren aurre­ra­pe­na­ri buruz­ko ideo­lo­gia erre­for­mis­ta­ren auzi kri­ti­koan, gizar­te erre­for­men bidez, Rosak, erre­for­ma sozia­la eta Esta­tua­ren demo­kra­ti­za­zio poli­ti­koa osatzen duten hain­bat egi­le erre­for­mis­ten sin­di­ka­lis­moa­gai­tik osa­tu­ta­ko blo­kean ekar­pe­nak labur­bil­tzen ditu, «Sozia­lis­moa pro­gre­si­bo­ki gau­zatze­ko bitar­te­koak»25 beza­la. Ger­ta­ka­riek arra­zoia eman zio­ten.

Bai­na kri­ti­ka garran­tzitsua­goa da orain­dik ere: «Berns­tei­nek dio Mar­xen plus­ba­lioa­ri buruz­ko legea iru­di­me­na­ren pro­duk­tu bat dela […], iru­di­me­na­ren pro­duk­tu bat»26. Plus­ba­lioa, fun­tsean, kapi­ta­lis­moa­ren eli­ka­gaia da, bere exis­ten­tzia ukatzea,abstrakzio bate­ta­ra murriz­tea kapi­ta­lis­moa­ren objek­ti­bo­ta­su­na ukatzea da, gizar­te idi­li­ko batean ordez­ka­tuz, esplo­ta­zio­rik eta kla­se-borro­ka­rik gabe. Onu­ra han­ditze­ko eta inter­bur­ge­sia­ren arte­ko lehia gain­ditze­ko pre­mia itsuak kapi­ta­lis­moa­ri era­gi­ten dio sol­da­ta­pe­ko ustia­te­gia gogor­tu, indar­tu eta zabal­du, mili­ta­ris­moa gara­tu eta bere sis­te­ma demo­kra­ti­koa murriz­tu. Gain­ba­lioa­ren legea­ren egiaz­ko­ta­sun zien­ti­fi­koan oina­rri­tu­ta­ko ziur­ta­sun teo­ri­ko horre­ta­tik, Rosak hone­la dio:

Mun­du mai­la­ko eko­no­mia­ren gara­pe­na­ren eta mun­du­ko mer­ka­tuan lehia oro­kor­tzea­ren ondo­rioz, mili­ta­ris­moa eta flo­ta­ri han­dien poli­ti­ka itzu­li egin dira, mun­du­ko poli­ti­ka-tres­nak izan dira, bai bar­ne-bizitzan eta bai poten­tzia han­dien kan­po­ko bizitzan era­ba­ki­ga­rriak ere. Egia bada mun­du-poli­ti­ka eta mili­ta­ris­moa goranz­ko fase bat dire­la kapi­ta­lis­moa gaur egun zehar­katzen duen eta­pan, orduan demo­kra­zia bur­ge­sak des­pla­za­tu behar du, logi­koa denez, sen­tzu behe­ranz­ko­rran27.

Erre­for­mis­moa­ren kri­ti­ka ez zen teo­ri­koa baka­rrik. Anda­na­da honen hila­be­te gutxi­ra, Rosak erre­for­mis­mo fran­tse­sa­ren prak­ti­ka kri­ti­katzen du, Mille­rand sozia­lis­ta 1899an Gober­nuan sar­tu zenean. Fran­tzian kri­sial­dia­ri buruz­ko 1900 – 1901 tes­tu batean, Rosak zerren­datzen ditu masek mobi­li­zatze­ko tri­lo­gia prak­ti­ko, poli­ti­ko eta teo­ri­koa, eta ondo­ren, gober­nu zen­tra­lean sozia­lis­moa­ren zen­tro­ra­ko bira azter­tzen du:

1) Beren kon­tsig­nak aurre­ra­tue­nak dira, beraz, alder­di bur­ge­se­kin hau­tes­kun­dee­tan lehiatzen dire­nean, boz­katzen duten masen pre­sioaz baliatzen dira. 2) Herria­ren aurrean eten­ga­be gober­nua­ri salatzen dio­te eta iritzi publi­koa astin­tzen dute. 3) Lege­bil­tza­rra­ren barruan eta kan­poan egi­ten ari diren asal­du­rak gero eta uga­ria­goak dira, eta horre­la, gober­nu eta bur­ge­sia­ren oso­ta­su­na behar duten poten­tzia bihur­tzen dira. Mille­rand kabi­ne­tean sar­tu zenean, Jau­res-eko sozia­lis­tek masen­ga­na­ko hiru bideak itxi zituz­ten […] koa­li­zio-kabi­ne­tean sozia­lis­ten par­te har­tzea­ren lehen ondo­rioa eta garran­tsitsue­na da beraz, jar­due­ra sozia­lis­tak ete­tea­re­na eta batez ere, Lege­bil­tza­rra­ren jar­due­ra: Hez­kun­tza poli­ti­koa eta masen argi­ke­ta28.

Fran­tzia­ko sozia­lis­moa­ri kri­ti­ka horrek ale­ma­niar erre­for­mis­moa urte gutxi­ren buruan ira­ga­rri­ko zuen, eta bere­zi­ki, gaur egun­go erre­for­mis­ta den par­la­men­ta­ris­moa­ren sala­ke­ta da, men­de bat baino gehia­go­ko his­to­ria­ren sala­ke­ta. Lege­bil­tza­rra­ren jar­due­rak hez­kun­tza poli­ti­koa bila­tu behar due­la eta masen argi­ke­tak Eus­kal Herri­ko par­la­men­tu-poli­ti­ka guz­tiak jarri behar ditue­la da.

4.

1905eko iraul­tza leher­tu zenean, Rosak horre­tan bola­ka­tu zen: inpri­matzai­le bati pis­to­la bate­kin mehatxu egi­tea­ren duda­rik ez zuen izan, libu­rux­ka iraul­tzai­leak edi­tatze­ko, hori egi­tea­ri uko egi­ten baitzion. Eli­zen jarre­ra erreak­zio­na­rioa­ren ondo­rioz, Rosak hase­rre, idatzi zuen: «Eta hau­xe da kle­roa­ren era­soen eran­tzu­na: sozial­de­mo­kra­ziak inolaz ere ez fede­du­nei borro­katzen. Aitzi­tik, per­tso­na guz­tien­tza­ko kon­tzien­tzia-aska­ta­sun osoa eskatzen du, eta fede eta iritzi bakoitze­ra­ko tole­ran­tzia­rik han­die­na. Bai­na, lan­gi­le-kla­sea­ren aur­ka­ko borro­ka poli­ti­ko gisa, apai­zek pul­pi­toa era­bil­tzen dute­nean, lan­gi­leek beren esku­bi­dee­ta­koei eta aska­pe­na­ri aurre egin behar die­te. Esplo­tatzai­leak defen­datzen ditue­na eta mise­ria erre­gi­men hau irau­na­raz­ten lagun­tzen due­na, pro­le­tal­goa­ren etsai hil­ga­rria da, jada sota­na edo poli­zia uni­for­mea»29.

Rosa Luem­bur­gen aha­le­gin teo­ri­ko-poli­ti­koa mili­tan­te­ek eman­tzi­patzea­ri zuzen­du­ta zegoen erli­jioak batez ere poli­ti­ka ire­kia egi­ten zue­nean, bai­na bai­ta alder­di bote­retsue­tan hez­kun­tza bul­tzatzea bilatzen zuen ere eta haz­kun­dean, izan ere, 1905. urtean, bere kideen %10ek ez zuten mar­xis­moa­ren eza­gutza­rik, New Zeit aldiz­ka­ria­ren arpi­du­nak ez zuten mili­tan­tzia­ren %1,5 gain­ditzen30.

1906. urte­ko udan Rosak lagun batzuei idatzi zien: «Iraul­tza bikai­na da… Gai­ne­ra­ko guz­tia zen­tzu­ga­be­ke­ria da»31. Giro horre­tan eta ezta­bai­de­tan, tes­tu hau indar­ke­ria­ren eta masa-gre­ba­ren Lege­bil­tza­rre­ko poli­ti­kan pape­ra­ri buruz idatzi zue­nean. Bere pra­xiak, lehe­na­go eta geroa­go beza­la, kar­tze­la­ra era­man zuen. Alder­dia­ren buro­kra­ziak, bere kri­ti­ka zuze­nen­ga­tik hauek lan­gi­le borro­kan zehaz­tuak zeu­de­la­ko, are gehia­go baz­ter­tu zuen, izan ere, berri­ro aur­ki­tu dela­ko gaur egun­go kapi­ta­lis­mo kon­ple­xuan, due­la 112 urte baino sin­plea­goan baino, balio­ga­rria­goa den gizar­te-foruen des­kri­ba­pen batean oina­rritzen dela:

Kapi­ta­la­ren eta lana­ren arte­ko lis­kar oro­kor baten in fres­ko erral­doi eta kolo­re­koa da, eta sek­to­re bakoitza­ren eta barru­ti bakoitza­ren kon­tzien­tzia poli­ti­koa­ren kon­ple­xu­ta­sun osoa islatzen du. Eska­la zabal­du egi­ten da, borro­ka sin­di­kal orde­na­tu hau­ta­tu bate­ta­tik, eta indus­tria han­dia­ren pro­le­tal­goa pro­ba­tua, pro­tes­ta egin arte, lan­da­gu­nee­ta­ko hain­bat lan­gi­le­ren erre­bol­ta­ri buruz­ko txos­te­na egin da, bai eta ban­ku baten bule­goe­ta­ko lehen dar­da­ra txi­ki eta doto­reak ere; hez­kun­tzaz bete­ri­ko erre­bol­ta eta ele­gan­tziaz­ko ban­kue­ta­ko bule­goe­ta­ko lan­gi­lee­ta­tik zurru­mu lotsa­tiz bete­ri­ko pozik ez zeu­den poli­zi batzar han­di bate­ta­ra­te, zain­tza-postu ilun eta kez bete­ta­ko batean zeu­de­nak32.

Rosa, iraul­tze­tan ondo­rioz­ta dai­tez­keen dina­mi­ken kon­ple­xu­ta­sun abe­rat­sa eta kon­trae­san­ko­rra azal­tzen ari da, akats han­di­rik egi­ten ez badi­ra. Alder­di erre­pre­si­boen sek­to­re baxua­goak ere pro­ze­su horri par­tzial­ki edo era­bat gehi­tu dakiz­kio­ke­la reakus­ten du. Ere­du dia­lek­ti­koa honi buruz da, estra­te­gia iraul­tzai­lea­ren azal­pe­na­ri eus­ten dio­na:

Hain zuzen ere, bur­ges orden lega­la hain­bes­te exis­ti­tu da Ale­ma­nian, izan ere, nekatze­ko den­bo­ra izan du, bai­ta bere amaie­ra­ra hel­tze­ko ere, demo­kra­zia eta libe­ra­lis­mo bur­ge­sak hil­tze­ko den­bo­ra izan dute­la­ko, hemen ere ezin bai­ta iraul­tza bur­ge­saz hitz egin. Horre­ga­tik, Ale­ma­nia­ko herri borro­ka poli­ti­koen aldian, azken hel­bu­rua ezin da izan pro­le­tal­goa­ren dik­ta­du­ra baino […] zere­gin hori ezin da kol­pez egin, borro­ka sozial erral­doie­ta­ko eta­pa batean egin­go da33.

Ikus­pe­gi mar­xis­ta hori baz­ter­tu egin zuen buro­kra­zia poli­ti­ko-sin­di­ka­lak egu­ne­ro­ko jar­du­nean. 1907. urte­ko Cla­ra Zet­ki­nen esku­titz batean, Rosak buro­kra­tei buruz esa­ten du «era­ba­te­ko kon­pro­mi­soa har­tu dute par­la­men­tua­re­kin eta par­la­men­ta­ris­moa­re­kin, eta par­la­men­tu-ekin­tza­ren mugak gain­ditzen dituen bakoitzean, inpo­ten­teak sen­titzen dira; inpo­ten­teak baino gehia­go, ahal duten guz­tia egi­ten dute­la­ko mugi­men­duak kanal par­la­men­ta­rioe­ta­ra buel­ta­tu dai­te­zen behar­tzen eta muga horie­ta­tik hara­ta­go ate­ratzen dena­ri “herria­ren etsaia” dela esa­nez»34.

1910ean, ezta­bai­da han­dien ondo­rioz buro­kra­zia­re­kin aurre egin zio­te­nak eta Kautsky­re­kin harre­ma­na haus­te­ra era­man zio­te­nak. Rosak arti­ku­lu bat idatzi zuen 1905ko ikas­gaien balia­ri buruz­koa eta lehen­go Ale­ma­nia­ko Masen Gre­ba Oro­ka­rra­ri buruz­koa, gre­ba eta mobi­li­za­zio asko­ren­gai­ti jarrai­tua, sufra­gio35 esku­bi­dea zabal­tze­ko asmoz sek­to­re herri­koie­tan, eta egun­ka­ria­ren erre­dak­zio­ra era­man zuen, honek eran­tsun zion alder­dia­ren zuzen­da­ritzak ez publi­katzea era­ba­ki zue­la, une horie­tan garran­tzitsue­na, cier­ne­se­ko hau­tes­kun­de kan­pai­na egi­tea zela­ko.

Garai horie­tan, bur­ge­siak bere legez­ko­ta­su­na­re­kin gel­dia­raz­ten zuen hei­nean, buro­kra­zia sozial­de­mo­kra­ta­ren ezker borro­kak babe­sa­re­kin, Rosak 1912aren amaie­ra­ra­ko La acu­mu­la­cion del capi­tal ize­ne­ko libu­rua pres­tatzen zegoen, zei­nen argi­tal­pe­na gehi­nez atze­ra­tua izan zen alder­dia­ren zuzen­da­ritza­ren­gai­tik36. Buro­kra­ziak eder­ki baze­kien libu­rua poli­ti­ka sozial­de­mo­kra­ta zen­tzu­men guz­tie­tan zalan­tzan jar­tzen zuen, eta hor­tik boi­ko­ta. Egia esan, sozial­de­mo­kra­ziak 1870eko hamar­ka­da­tik mar­xis­ten tes­tuak boi­ko­ta­tu zituen ezta­bai­da era­ba­ki­ga­rrie­tan euro­par eta mun­du­ko iraul­tza pro­ze­zua­ren­tza­ko, eta era berean kapi­ta­la­re­kin bate­ra­ga­rria zen «mar­xis­mo»37 bat sor­tu zuen «pre­mia his­to­ri­koa­ren» tesia­ren bitar­tez egu­ne­ro­ko kla­seen borro­ka era­ba­ki­ga­rrian anto­la­tu­ta­ko kon­tzien­tzia iraul­tzai­lea­ren fun­tsez­ko pape­ra. «Mar­xis­mo» hori sozial­de­mo­kra­zia­ren «trai­zioa­ren»38 eran­tzu­lee­ta­ko bat izan zen.

5.

Hemen da, hain zuzen ere, kla­se-borro­ka­ren for­ma guz­tiak poli­ti­ko­ki ema­ten dituen pra­xi anto­la­tua­ren kora­pi­loan, alder­dia­ren teo­ria­ren ezta­bai­da sar­tu behar dugu­nan eta Rosa Luxem­bur­gen bate­ko­ta­su­na, ezta­bai­da arti­fi­zia­la eta intere­sa­du­nen­gan­dik han­di­tua bes­te indar iraul­tzai­leak eta Rosa aurrez jarri nahi dute­nen­tzat. Orain, unetxo batez goian komen­ta­tu­ta­koa kon­tuan izan behar dugu Rosa­ren dia­lek­ti­ka hege­lia­rra­ren mugei buruz, eta bere­zi­ki alder­di teo­rian, «alder­dia­ren barru­ko kon­tra-iraul­tza ez zue­la­ko kon­tuan har­tu»39, Leni­nek argi zeu­ka­na alder­dia­ren teo­rian nahiz neta era berrie­ta­ra oina­rri­tu bazi­tuen, bitar­tean: «Rosa­ren kon­tzep­tu garran­tzitsue­na –alder­di bate­ra­tua, inter­na­zio­nal bate­ra­tua– par­te han­di batean ardu­ra­du­na izan zen espon­ta­nei­ta­te eta anto­la­kun­tza­ren bere kon­tzep­tue­taz sor­tu ziren inter­pre­ta­zio fal­tsu asko­re­nak»40.

Anto­la­kun­tza­ren teo­ria­ri buruz­ko lehen ezta­bai­de­tan, Leni­nek eran­tzun zion Rosa­ri bere argu­dio zehatzei eran­tzun ez ziela,baizik eta oro­ko­rraean gal­de­ra­tan ez zeu­de­nak bai­zik, horre­gai­tik berri­ro ager­tzen da goian aipa­tu­ta­ko Rosa­ren meto­doa­ren ara­zoa: oro­ko­rra eta abs­trak­tua balioes­tea. Bai­na, zalan­tzaz­koa da Rosak Leni­nen eran­tzu­na ira­ku­rri ahal iza­tea, Kautskyk uko egin zio­la­ko argi­ta­ratzea­ri41; hor dau­ka­gu bes­te kasu bat zegoen bar­ne zen­tsu­ra­re­na. Hala ere, «oro­kor­ta­sun» honek ezta­bai­da gale­raz­ten zute­nak, gaur egun balia­ga­rriak dira42 esku­bi­de sozia­lei buruz hitz egin bai­tu­gu, ahaz­tu egin behar ez den bizitza mili­tan­tean esku­bi­de sozia­lei buruz.

Ez dago duda­rik alder­di iraul­tzai­lea sozial­de­mo­kra­tik inde­pen­dien­te bat sor­tzea­ren atze­ra­pe­na 1918ko aza­ro­ko iraul­tza ale­ma­nia­rra­ren porro­ta erraz­tu zue­na, Rosa eta Liebk­necht aur­kitzea eta bere hil­ke­ta. Boltxe­bi­keek zen­bait aldi­tan saihes­tu zuten haren sun­tsi­pen osoa, eta Leni­nek haren mili­tan­tzia klan­des­ti­noa man­ten­du zuen une era­ba­ki­ga­rrie­tan, bere­zi­ki haren anto­la­kun­tza­ri esker43.

Rosa Luxem­burg erahi­la izan zen 1919ko urta­rri­la­ren 15eko gauan tiro batez eten­ga­be buruan fusi­la­ren kula­ta­re­kin kol­pea­re­kin burua ire­ki ondo­ren. 48 urte zituen eta klan­des­ti­ni­ta­tean bizi zen. Pix­ka bat lehe­na­go, atxi­lo­tu eta kotxe­ra era­ma­ten zuten bitar­tean, irain­dua izan zen: «komu­nis­ta», «judua», «alua»… Kon­trai­raul­tza­ren mila­ka bik­ti­me­ta­ko bat izan zen, gober­nu sozial­de­mo­krat­gai­tik zuzen­dua eskuin kri­mi­nal han­die­na­re­kin alia­tu zena. Iraul­tza boltxe­bi­keak 1917ko urrian garai­tu zuen, bes­te iraul­tza asko­ren garra iza­nez beraien artea esan­gu­ratxua iza­nez 1918 amaie­ra­ko ale­ma­nia­rra. Bur­ge­sia ale­ma­nia­rrak ez dio inoiz bar­ka­tu: 1962an orain­dik Ale­ma­nia Fede­ra­le­ko gober­nu «demo­kra­ti­koak» bere hil­ke­ta44 jus­ti­fi­katzen jarraitzen zuen.

Boltxe­bi­keek bere meri­tuak lau­da­tu zituz­ten, Karl Liebk­necht-enak eta gai­ne­ra­ko komu­nis­te­na berria eza­gutze­tik. Bi hila­be­te geroa­go, Nazioar­te­ko Komu­nis­ta­ren I. Kon­gre­sua­ren hasie­ra dis­kur­tsoa bere memo­ria goretsiz hasi zen ber­ta­ra­tu­ta­koak zutik jarriz45. 1922ko otsai­lean Lenin-ek idatzi zuen:

Rosa Luxem­burg Polo­nia­ko inde­pen­den­tzia­ren ara­zoan erra­tu zen; menchevismo‑a 1903an auzi­petze­ra­koan erra­tu zen; kapi­ta­la­ren meta­ke­ta­ren teo­rian erra­tu zen; 1914ko uztai­lean erra­tu zen mentxe­bi­kee­ki­ko boltxe­bi­keen bata­su­na babes­tu zue­nean Ple­já­nov-ekin, Van­der­vel­de-rekin, Kautsky-ekin eta bes­te batzue­kin; espetxe­ko bere idaz­kie­tan erra­tu zen, 1918an (gai­non­tzean, berak zuzen­du zituen, kale­ra irte­tean 1918ren amaie­ran eta 1919ko hasie­ran bere akats gehie­nak). Bai­na, bere akats guz­tien arren, Rosa Luxem­burg arrano bat izan zen eta iza­ten jarrai­tu­ko du; eta bere oroi­me­na ez da baka­rrik mai­ta­ga­rra izan­go komu­nis­ta guz­tien­tzat, bai­zik eta bere bio­gra­fia eta bere lan osoak (beraien edi­zioa gehie­gi eskatzen dituz­te komu­nis­ta ale­ma­nia­rrak, par­te batean baka­rrik desn­ku­sa­tuak izan dai­tez­ke bere borro­ka gogo­rrean sufritzen duten bik­ti­men kan­ti­ta­te ika­ra­ga­rria­ren­gai­tik) lagun­ga­rriak izan­go dira mun­du oso­ko belau­nal­di asko­ta­ko komu­nis­tei hezitze­ko ira­kas­kun­tzak»46.

His­to­ria orai­nal­di­tik iku­si­ta, Rosa Luxem­burg-ek boltxe­bi­keen­tza­ko lau kri­ti­ka blo­ke han­di egin zituen: neka­za­rien ara­zoa; nazio-ara­zoa; Batzar Eratzai­le­ko ara­zoa; eta demo­kra­zia sozia­lis­ta­ren ara­zoa. Laue­ta­tik, gure iritziz azke­nean da Rosa‑k nahi­ko arra­zoia duen tokian nahiz eta beti espa­zio-den­bo­ra mugak jarriz. Rosa­ren erla­zioei dago­kie­nez Lenin-eki­ko, Nor­man Geras-ek baiez­tatzen du bere des­ber­din­ta­su­nak maiz han­diz­ka­tu dire­la eta gau­za askoz gehia­gok elkar­tzen zute­la47. Mary Ali­ce Waters-en ara­be­ra Lenin-en eta Rosa­ren arte­ko des­ber­din­ta­su­nak hiru izan ziren fun­tsean: nazio kon­tua, alder­di iraul­tzai­lea­ren kon­tua eta iraul­tza boltxe­bi­kea­ren kon­tua, bai­na ala ere Rosa Luxem­burg haren alde beti ager­tu zen48.

Grams­ci­ren desitxu­ra­ke­ta­ren era ber­din­tsuan Euro­ko­mu­nis­moa­ga­tik bere ize­na­re­kin jus­ti­fi­katze­ko bal­din­tza­rik gabe­ko kapi­ta­lis­moa­ren eus­ka­rri iza­tea, Rosa Luxem­burg- ekin sozial­de­mo­kra­zia eta bur­ge­sia, buro­kra­zia esta­li­nis­ta beza­la, sor­tu zuten «luxem­bur­guis­moa», une des­ber­di­ne­tan «ultra­ez­ker­tiar­ta­su­na­ren», «expon­ta­neis­moa­ren», «ahol­kua­ren», «tros­kis­moa­ren», «zen­tris­moa­ren», «huma­nis­moa­ren» aku­sa­zioak, «anti­le­ni­nis­mo», e.a‑en aku­za­zioak nahas­ten zitue­na.

Bere ber­tsio esta­li­nis­tan, «luxem­bur­guis­moa» kon­de­na­tua izan zen 1925eko martxo- api­ri­lan Nazioar­te­ko Komu­nis­ta­ren exeku­ti­boa­ren oso­ko bil­ku­ran, eta gero bere libu­ruak libu­ru­te­gie­ta­tik eta libu­ru den­de­ta­tik erre­ti­ra­tuak izan ziren, bere lan osoe­ta­ko argi­tal­pe­na­ren boron­da­tea Leni­ni uka­tuz. 1931 Sta­li­nek Rosa­ren kon­tra egi­ten du mutur bate­tik bes­te­ra joa­ten zela aku­sa­tuz, ultra­ez­ke­rre­tik men­che­vis­mo­ra, iraul­tza iraun­ko­rra­ren teo­ria asmatzeaz, e.a, sala­tuz, boltxe­bis­moa­ren his­to­ria­ri buruz­ko gutun labur batean49. Infor­ma­zio des­ber­di­nen ara­be­ra eta datu gehia­go­ren zain, orain­dik 1980ko hamar­ka­da­ren amaie­ran edi­ta­tu gabe jarraitzen zuen korres­pon­den­tzia pri­ba­tua Lenin-en eta Rosa Luxem­burg-en artean.

Zerk ema­ten digu Rosa Gorriak orain? Ideia era­ba­ki­ga­rri bat aur­kitzen dugu Cla­ra Zet­kin-en hitze­tan bere hil­ke­ta­ren bereha­la­koan: «Bere bizitza guz­tia­ren lana iraul­tza pres­tatzea izan zen»50. Ideia pix­ka bat leu­na­goak María-José Aubet-ek ema­ten diz­ki­gu:

Bere lega­tua­ri esker ezer ikas deza­ke? Gaur egun, mugi­men­du lan­gi­leen anto­la­tua­ren bide hil edo ago­ni­koa­ren aurrean, «komu­nis­mo» esta­li­nis­ta­ren bidea­ren neke­zia bai­na ere indar anti­ka­pi­ta­lis­ta beza­la alter­na­ti­ba sozial­de­mo­kra­ta, Rosa Luxem­burg-en ahotsak gon­bi­datzen gai­tu gure ana­li­siak bir­pen­tsatze­ko erre­min­ta berriak –eta zaha­rrak– abor­datze­ko gaur­ko mun­du­ko ustia­pen for­mak. Rosa Luxem­burg-en anti­dog­ma­tis­moa, bere anti­bu­ro­kra­tis­moa, bere leial­ta­su­na eta ahal­men iraul­tzai­lea­re­ki­ko fedea –neu­rri­rik gabe «aifa»?– «masa herri­koie­na», deri­ba auto­ri­ta­rioa­ren sala­ke­ta eta alder­di sozial­de­mo­kra­ten eskle­ro­sia­re­na eta bar­ne une iraul­tzai­lee­ta­ko fun­tsez­ko esku­bi­de­ko defen­tsa­ra­ko Marx-eki­ko jarraitzai­le­rik one­na bihur­tzen dute. Ez da ahaz­tu behar Rosa Lenin, Trotsky, Mao, etab. ez beza­la, mugi­tu zela, joka­tu zue­la, pen­tsa­tu zue­la eta herri baten espa­rruan idatzi zue­la, orduan oso indus­tria­li­sa­tua zegoen kapi­ta­lis­mo aurre­ra­tuan51.

Ekar­pen haue­taz gain, bes­te biak amai­tu nahi ditu­gu. Haie­ta­ko bat ema­ku­me lan­gi­lea­ren eman­tzi­pa­zio­ra­ko Rosa­ren pra­xia­ren ekar­pen era­ba­ki­ga­rria da, 1912ko bere arti­ku­luan era­kus­ten due­nez, eta gai­ne­ra zer­gai­tik ez dagoen ema­ku­me anto­la­ke­ta Ale­ma­nian, ema­ku­me lan­gi­leen mugi­men­dua eta ema­ku­me bur­ge­sia­re­na zorroz­ki banan­tzen ditu, azken hauek kapi­ta­lis­moa­ren defen­datzai­leak, eta bere ideiak era­kus­ten ditu etxe­ko lana­ri buruz­koak ez due­la­ko ado­rea sor­tzen femi­nis­mo aka­de­mi­ko erre­for­mis­ta­ren aurrean52. Andi­ca Cakar­dic53-ek fro­ga­tu du La acu­mu­la­cion del capi­tal-ean Rosak femi­nis­mo bur­ge­sa sun­tsitzen due­la etxe lane­ko pape­ra kapi­ta­lis­moan kon­tuan ez har­tzea­ga­tik. Labur bil­duz, Raya Duna­yevs­ka­ya-ren lan osoak Rosa Gorria­ren femi­nis­mo mar­xis­ta fro­gatzen du.

Bes­te ekar­pe­na «sozia­lis­moa edo basa­ke­ria» da Rosa Luxem­burg-ek Folle­to de Junius de 1915 libu­rux­kan zabal­du­ta­koa, orai­nal­dian gaur­ko­ta­su­na due­na. Ian Angus-ek bere jato­rria bila­tu du Engels‑i antze­ko esal­dian erans­ten zitzaio­na, Kautsky izan zela ohar­tuz 1892an Erfur­ten pro­gra­man idatzi­ta­ko tes­tutxu batean esa­nez «aurre­ra egin behar dugu sozia­lis­mo­rantz edo berri­ro basa­ke­rian jau­zi» Rosak mol­da­tu­ta­koa «sozia­lis­mo­runtz aurre­ra­pe­na edo basa­ke­ria­ga­na­ko atze­ra­pe­na»54. Soi­lik lau urte geroa­go, 1919an, Pre­obrazhens­kik eta Buja­ri­nek gehia­go sakon­du zuten orain­dik «kao­sa edo komu­nis­moa» eslo­ga­na­re­kin55: 1915etik 1919ra I GMa­ren hil­ga­rri­ta­su­na han­di­tu zen, 1917ko bola­da iraul­tzai­lea leher­tu zen eta kapi­tal finan­tza­rioak bere gorro­to anti­so­zia­lis­ta era­kus­ten zuen.

Ezin gara luza­tu nola his­to­riak kon­fir­ma­tu duen kapi­ta­lis­moa­ren sarras­kia eta nola mar­xis­moa­ren­gai­tik sala­tua izan zen XIX men­dea­ren erdial­de­tik –jada 1848ko Mani­fies­to Comu­nis­tan ego­nik, «gataz­kan zeu­den kla­seen hon­do­ratzea»56 onar­tze­ra­koan – , edo nola hun­ki­tu zuen E. Thom­pson-ek lasai­ta­sun inte­lek­tual bur­ges eta erre­for­mis­ta bere «zibi­li­za­zio­ko azken esta­dioa»57 beza­la sarras­kia­ren teo­ria­re­kin.

Sozia­lis­moa edo Basa­ke­ria dile­ma jada Komu­nis­mo­ra edo Kao­se­ra igo dena, ezta­bai­da­ren adie­raz­pen poli­ti­ko-estra­te­gi­koa da «lur­jotze» kapi­ta­lis­ta­re­na, komu­nis­mo­ko gelau­rre beza­la sozia­lis­mo­ra­ko sal­to iraul­tzai­le­ko tes­tuin­gu­ruen gai­nean. Denak dio, sal­toa eman behar dugu­la mun­du mar­ko batean, kapi­tal eta lana­ren arte­ko kontraesanetan,beraietako bat iznez kar­ga kapa­zi­ta­tea­ren eta pla­ne­ta­ren bir­zi­kla­pe­na, irra­zio­nal­ta­su­nak sor­tu­ta­ko hon­da­men­di sozio­kul­tu­ra­la gain­ba­lio­ko legea­gai­tik sor­tua Berns­tei­nek esan zuen moduan eta Rosa Gorriak fro­ga­tu zuen nola exis­titzen zen fro­ga­tu zue­la­rik.

Iña­ki Gil de San Vicen­te

Eus­kal Herrian, 2018ko aza­roa­ren 9an

[Rosa Luxem­bur­go­taz Iña­ki Gil De San Vicen­tek egin­da­ko tes­tua Sare Anti­fa­xis­ta­ren­tzat, bere erahil­ke­ta­ren 100. urteu­rre­nean Eus­kal Herri­tik Ale­ma­nia­ra, Rosa Luxem­burg ezker eta anti­fa­xis­moa­ren erre­fe­ren­te his­to­ri­ko beza­la.]

  1. Juan Mari Esku­bi: Matxi­na­da de la Sal, 1634, 2011 maiatza­ren 17 (http://​www​.rebe​lion​.org/​n​o​t​i​c​i​a​.​p​h​p​?​i​d​=​1​2​8​546).
  2. Max Weber: «Dos car­tas sobre el Pais Vas­co», Iker­ke­ten aldiz­ka­ri espai­nia­rra.
  3. Iña­ki Gil De San Vicen­te: El nacio­na­lis­mo impe­ria­lis­ta del Par­ti­do Comu­nis­ta de Espa­ña, Boltxe Libu­ruak, Bil­bo 2015, 135 or-tik aurre­ra.
  4. 4. Ser­gio Abraham Mén­dez Mois­sen: Rosa Luxem­burg y los pue­blos indí­ge­nas de Amé­ri­ca, 2017ko uztai­la­ren 31a (https://​www​.izquier​da​dia​rio​.es/​R​o​s​a​-​L​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-y- los-pue­blos-indi­ge­nas-de-Ame­ri­ca).
  5. Eric Blanc: Rosa Luxem­bur­go y el socia­lis­mo pola­co (1898−1903), 2018ko otsai­la­ren 6a (http://​www​.sin​per​mi​so​.info/​t​e​x​t​o​s​/​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-​y​-​e​l​-​s​o​c​i​a​l​i​s​m​o​-​p​o​l​a​c​o​-​1​893 – 1919).
  6. Arman­do Bar­tra Ver­gés: Vio­len­cia y des­po­jo en los arra­ba­les del capi­tal, 2016ko irai­la­ren 22a (https://​kmarx​.word​press​.com/​2​0​1​6​/​0​9​/​2​2​/​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-​v​i​o​l​e​n​c​i​a​-y- des­po­jo-en-los-arra­ba­les-del-capi­ta­l/).
  7. Gre­gory A. Albo: Rosa Luxem­bur­go y el capi­ta­lis­mo con­tem­po­rá­neo, 2018ko martxoa­ren 20a (https://​kmarx​.word​press​.com/​2​0​1​8​/​0​3​/​2​7​/​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-​y​-​el- capi­ta­lis­mo-con­tem­po­ra­neo/).
  8. María-José Aubet: Rosa Luxem­burg y la cues­tión nacio­nal, Ana­gra­ma, Bar­tze­lo­na 1977, 36. or-tik aurre­ra.
  9. Oskar Negt: «Rosa Luxem­burg y la reno­va­ción del mar­xis­mo», Mar­xis­moa­ren his­to­ria, Bru­gue­ra, Bar­tze­lo­na 1980, 4. alea, p. 280.
  10. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gia de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 833. or-tik aurre­ra.
  11. Daniel Ben­saïd y Samy Nair: El pro­ble­ma de la orga­ni­za­ción. Lenin y Rosa Luxem­bur­go (http://​daniel​ben​said​.org/​L​e​n​i​n​-​y​-​R​o​s​a​-​L​u​x​e​m​b​u​r​g​o​?​l​a​n​g​=fr).
  12. Michael Löwy: Actua­li­dad revo­lu­cio­na­ria de Rosa Luxem­bur­go, 2013ko uztai­la­ren 21a (https://​kmarx​.word​press​.com/​2​0​1​3​/​0​7​/​2​1​/​a​c​t​u​a​l​i​d​a​d​-​r​e​v​o​l​u​c​i​o​n​a​r​i​a​-​de- rosa-luxem­bur­go/).
  13. Paul Mat­tik: Luxem­bur­go ver­sus Lenin, 2008ko martxoa (https://​es​.scribd​.com/​d​o​c​u​m​e​n​t​/​1​9​9​8​3​2​0​5​7​/​P​a​u​l​-​M​a​t​t​i​c​k​-​L​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-​v​s​-​L​e​n​i​n​-​1​935).
  14. Henryk Gross­mann: La ley de la acu­mu­la­ción y del derrum­be del sis­te­ma capi­ta­lis­ta, Siglo XXI, 1979, Mexi­ko, 270. or-tik aurre­ra.
  15. J. G. Beramendi‑E. Fio­ra­van­ti: Mise­ria de la eco­no­mía, Penín­su­la, 1974, Bar­tze­lo­na, 1go alea, «Del mar­xis­mo cien­tí­fi­co al mar­xis­mo dog­má­ti­co», 161 – 183. or.
  16. Louis Gill: Fun­da­men­tos y lími­tes del capi­ta­lis­mo, Trot­ta, 2002 Madril, 359. or.
  17. Ernest Man­del: El Capi­tal. Cien años de con­tro­ver­sias en torno a la obra de Karl Marx, Siglo XXI, 1985, Mexi­ko, 143. or-tik aurre­ra.
  18. Louis Gill: Fun­da­men­tos y lími­tes del capi­ta­lis­mo, Trot­ta, 2002 Madril, 554. or.
  19. Nor­man Geras: «Luxem­burg, Rosa», Dic­cio­na­rio del pen­sa­mien­to mar­xis­ta, Tec­nos, 1984 Madril, 470. or.
  20. Michael Lowy: La filo­so­fía de la pra­xis en el pen­sa­mien­to de Rosa Luxem­burg, 2014ko urria­ren 7a (https://​kmarx​.word​press​.com/​2​0​1​4​/​1​1​/​0​7​/​l​a​-​f​i​l​o​s​o​f​i​a​-​d​e​-​l​a​-​p​r​a​x​i​s​-​e​n​-​e​l​-​p​e​n​s​a​m​i​e​n​t​o​-​d​e​-​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​rg/).
  21. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do. Méxi­co, sep­tiem­bre de 2012, 770. or.
  22. Bo Gus­tafs­son: Mar­xis­mo y revi­sio­nis­mo, Gri­jal­bo, Bar­tze­lo­na 1975, 152. or.
  23. Rosa Luxem­burg: Refor­ma o revo­lu­ción, Obras esco­gi­das, Plu­ma, Kolon­bia, 1976, I. alea, 112. or.
  24. Nés­tor Kohan: Rosa Luxem­burg y la refle­xión mar­xis­ta sobre el poder, 2012ko aben­dua­ren 11 (https://​kmarx​.word​press​.com/​2​0​1​3​/​1​2​/​1​1​/​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​-​y​-​la- refle­xion-mar­xis­ta-sobre-el-pode­r/).
  25. Rosa Luxem­burg: Refor­ma o revo­lu­ción, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 66. or.
  26. Rosa Luxem­burg: Refor­ma o revo­lu­ción, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 89. or.
  27. Rosa Luxem­burg: Refor­ma o revo­lu­ción, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 99. or.
  28. Rosa Luxem­burg: La cri­sis socia­lis­ta en Fran­cia, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 132 – 133. or.
  29. Rosa Luxem­burg: El socia­lis­mo y las igle­sias, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 191. or.
  30. B. Gus­tafs­son: Mar­xis­mo y revi­sio­nis­mo, Gri­jal­bo, 1975, Bar­tze­lo­na, 34 – 35. or.
  31. Cla­ra Zet­kin: 2018ko mar­tzoa­ren 15a, aste­le­he­na (https://​www​.izquier​da​dia​rio​.es/​C​l​a​r​a​-​Z​e​t​k​i​n​-​s​o​b​r​e​-​R​o​s​a​-​L​u​x​e​m​b​u​r​g​-​L​a​-​o​b​r​a​-​de- toda-su-vida-fue-preparar-la-revolucion?id_rubrique=2653).
  32. Rosa Luxm­burg: Huel­ga de masas, par­ti­do y sin­di­ca­tos, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 214. or.
  33. Rosa Luxem­burg: Huel­ga de masas, par­ti­do y sin­di­ca­tos, Obras esco­gi­das, Plu­ma, 1976, Kolon­bia, I. alea, 256 – 257. or.
  34. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do. Mexi­ko, 2012ko irai­la, 775. or.
  35. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 792 – 793. or.
  36. Jac­ques Droz: «La social­de­mo­cra­cia ale­ma­na (1875−1914)», His­to­ria Gene­ral del Socia­lis­mo, Des­tino, 1979, Bar­tze­lo­na, 2. alea, 64. or.
  37. Mon­se­rrat Gal­ce­rán Huget: La inven­ción del mar­xis­mo, IEPALA, 1997, Madril, 399. or-tik aurre­ra.
  38. CCI: Cómo el socia­lis­mo ale­mán aca­bó trai­cio­nan­do a los tra­ba­ja­do­res, 2014ko irai­la­ren 3a (https://​es​.inter​na​tio​na​lism​.org/​e​n​/​n​o​d​e​/​4​041).
  39. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 846. or.
  40. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 847. or.
  41. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 842. or.
  42. Raya Duna­yevs­ka­ya: «Rosa Luxem­bur­go, la libe­ra­ción feme­ni­na y la filo­so­fía mar­xis­ta de la revo­lu­ción», Una tri­lo­gía de revo­lu­ción, Pro­me­teo Libe­ra­do, Mexi­ko, 2012ko irai­la, 843. or.
  43. M. Jhons­to­ne: «Un ins­tru­men­to polí­ti­co de nue­vo tipo: el par­ti­do leni­nis­ta de van­guar­dia», His­to­ria del mar­xis­mo, Bru­gue­ra, 1983, 7. alea (I), 447 – 456. or.
  44. David Arra­ba­lí Cam­pos: El ase­si­na­to de Rosa Luxem­bur­go, 2009ko urta­rri­la­ren 31ea (http://​www​.mun​doo​bre​ro​.es/​p​l​.​p​h​p​?​i​d​=​1​116).
  45. V. I. Lenin: Dis­cur­so de aper­tu­ra del Con­gre­so, 2 de mar­zo, Obras com­ple­tas, Pro­gre­so, Mos­ku, 1986, 37. alea, 507. or.
  46. V. I. Lenin: Notas de un publi­cis­ta, Obras com­ple­tas, Pro­gre­so, Mos­ku, 1986, 44. alea, 440. or.
  47. Nor­man Geras: «Luxem­burg, Rosa», Dic­cio­na­rio del pen­sa­mien­to mar­xis­ta, Tec­nos, Madril, 1984, 471. or.
  48. Mary Ali­ce Waters: «Intro­duc­ción», Obras esco­gi­das, Rosa Luxem­bur­go, Plu­ma, Kolon­bia, 1976, I. alea, 7 – 44. or.
  49. J. Sta­lin: Sobre algu­nas cues­tio­nes de la his­to­ria del bol­che­vis­mo, Obras, Edi­cio­nes Len­guas Extran­je­ras, Mos­ku, 1955, 95 – 96. or.
  50. Cla­ra Zet­kin: 2018ko martxoa­ren 15a, aste­le­he­na (https://​www​.izquier​da​dia​rio​.es/​C​l​a​r​a​-​Z​e​t​k​i​n​-​s​o​b​r​e​-​R​o​s​a​-​L​u​x​e​m​b​u​r​g​-​L​a​-​o​b​r​a​-​de- toda-su-vida-fue-preparar-la-revolucion?id_rubrique=2653).
  51. María José Aubet: «Rosa Luxem­burg en el movi­mien­to revo­lu­cio­na­rio y en la II Inter­na­cio­nal: sus crí­ti­cas a Lenin y a la revo­lu­ción rusa», 2011ko aza­roa­ren 9a (http://​www​.mien​tras​tan​to​.org/​b​o​l​e​t​i​n​-​1​6​3​/​n​o​t​a​s​/​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​-​e​n​-​e​l​-​m​o​v​i​m​i​e​n​to- revo­lu­cio­na­rio-y-en-la-ii-inter­na­cio­nal-sus-cri­tic.).
  52. Rosa Luxem­burg: El voto feme­nino y la lucha de cla­ses (https://​www​.mar​xists​.org/​e​s​p​a​n​o​l​/​l​u​x​e​m​/​1​9​1​2​/​m​a​y​o​/​1​2​.​htm).
  53. Andi­ca Cakar­dic: Crí­ti­ca de Rosa Luxem­bur­go del femi­nis­mo bur­gués y de la pri­me­ra ten­ta­ti­va de la repro­duc­ción social, 2018ko irai­la­ren 18a (https://​mar​xis​mo​cri​ti​co​.com/​2​0​1​8​/​0​9​/​1​8​/​c​r​i​t​i​c​a​-​d​e​-​r​o​s​a​-​l​u​x​e​m​b​u​r​g​o​-​d​e​l​-​f​e​m​i​n​i​s​m​o​-​b​u​r​g​u​es/).
  54. Ian Angus: El ori­gen del eslo­gan «Socia­lis­mo o Bar­ba­rie» de Rosa Luxem­burg, 2014ko aza­roa­ren 14a (https://​mar​xis​mo​cri​ti​co​.com/​2​0​1​4​/​1​1​/​1​4​/​e​l​-​o​r​i​g​e​n​-​d​e​l​-​e​s​l​o​g​an- socia­lis­mo-o-bar­ba­rie/).
  55. N. Bujarin‑E. Pre­obrazhens­ki: ABC del comu­nis­mo, Fon­ta­ma­ra, 1977, 134- 136. or.
  56. K. Marx y F. Engels: Mani­fies­to Comu­nis­ta, Obras esco­gi­das, Pro­gre­so, Mos­ku, 1978, I. alea, 111. or.
  57. E. Thom­pson: «Notas sobre el exter­mi­nis­mo, últi­mo esta­dio de la civi­li­za­ción», y «Rec­ti­fi­ca­ción: Sobre las “Notas sobre el exter­mi­nis­mo, últi­mo esta­dio de la civi­li­za­ción”», Comu­nis­mo, Madril, 8. zk., 1982 eta 9. zk., 1983, hurre­nez hurren.

Artikulua gustoko al duzu? / ¿Te ha gustado este artículo?

Share on facebook
Share on Facebook
Share on twitter
Share on Twitter

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *